Zavod za zaštitu spomenika kulture Niš, u saradnji sa Balkanološkim institutom SANU i Arheološkim institutom Beograd, sprovodi zaštitna arheološka istraživanja na lokalitetu Štolna-Pištak, koji se nalazi u opštini Aleksinac, na prostoru planiranog proširenja komunalne deponije. Ova istraživanja su od suštinske važnosti jer se lokalitet nalazi u jugozapadnom delu vinčanskog naselja, poznatog po bogatoj arheološkoj baštini iz neolitskog perioda.
Kao vođa istraživanja, dr Miroslav Marić iz Balkanološkog instituta i mr Aleksandar Aleksić iz Zavoda za zaštitu spomenika kulture Niš, zajedno sa dr Draganom Milanovićem iz Beograda, imaju za cilj da ocene obim arheološkog nasleđa kako bi se utvrdile mogućnosti za dalje proširenje deponije. U saopštenju se naglašava kako je lokalitet neposredno ugrožen širenjem deponije sa južne strane, dok ga sa severa prete opasnosti od aktivnosti rudarskog kompleksa.
Sva arheološka istraživanja se obavljaju na površini od oko 2000 m2 i uključuju različite metode istraživanja, kao što su geomagnetska snimanja i izrada geoarheoloških bušotina. Istraživački tim je već identifikovao više arheoloških objekata i nalaza koji čekaju stručnu i naučnu obradu. Ovakva istraživanja, međutim, suočavaju se sa izazovima terenskog rada na području deponije, što zahteva posebne mere bezbednosti.
Ne manje zabrinjavajuće je i to što je lokalitet Štolna-Pištak objekat neovlašćenih iskopavanja. Zavod za zaštitu spomenika kulture ukazuje na potrebu za zaštitom ovog vrednog arheološkog mesta, koje konstantno trpi štetu zbog ovih nedozvoljenih aktivnosti. Kao što se ističe, svako neovlašćeno iskopavanje predstavlja krivično delo prema važećim zakonima i takva dela ugrožavaju ne samo arheološko nasleđe, već i kontinuitet života na ovim prostorima.
Arheološka istraživanja imaju esencijalnu ulogu u očuvanju i razumevanju kulturne baštine, a prosečna javnost bi trebala da bude svesna značaja ovih istraživanja. Ukoliko se ne preduzmu odgovarajuće mere zaštite, rizikuje se ne samo gubitak vrijednih informacija, već i potpuno uništenje istorije koja se ne može ponovo rekonstruisati. U svetlu ovih dešavanja, iz Zavoda apeliraju na građane da prijave svaku sumnjivu aktivnost neovlašćenog iskopavanja, kako bi se sačuvala kulturna baština i kako se ne bi ponovila prošlost u kojoj su različiti osvajači uništavali materijalne dokaze o postojanju životnih zajednica.
Ova situacija u Aleksincu ukazuje na širu sliku izazova s kojima se suočavaju arheolozi i čuvari nasleđa. Priznavanje važnosti arheoloških lokaliteta i njihovo očuvanje postaje sve važnija tema u našoj društvenoj svesti, kako bi se osiguralo da buduće generacije imaju mogućnost da razumeju i istraže bogatu istoriju svojih predaka.
