Međunarodna svemirska stanica (MSS), koja se nalazi u niskoj orbiti Zemlje, ovog novembra obeležava 25 godina svog postojanja. Tokom ovog četvrt veka, stanica je ugostila više od 290 ljudi iz 26 zemalja, uključujući profesionalne astronaute i svemirske turiste, kao i filmske reditelje. Prema informacijama američke NASA-e, MSS je bila domaćin preko 4.000 eksperimenata koje su sprovodili istraživači iz 110 zemalja.
Ova svemirska stanica je postala ključno trenažno okruženje za misije u duboki svemir, gde astronauti vrše pripreme za misije „Artemis“. Ove misije imaju za cilj povratak ljudi na Mesec prvi put posle više od 50 godina, i potencijalno dalja istraživanja ka Marsu.
Istorija MSS-a seže u pedesete godine prošlog veka. Američka vlada je tada započela planove za izgradnju modularne orbitalne stanice, koja bi mogla služiti za smeštaj posada i dopunjavanje goriva za letelice. Tokom šezdesetih, kako Sjedinjene Američke Države, tako i SSSR, razvijali su koncepte svemirskih stanica. 1984. godine, projekat MSS-a dobio je odobrenje tadašnjeg predsednika Ronalda Regana, a kasnije su se pridružili partneri iz Evrope, Kanade i Japana.
Tokom godina, MSS je svedočila mnogim značajnim događajima. Između ostalog, američki astronauti su se pripremali za dugotrajne boravke i sastavljali sisteme za životnu podršku. Evropska svemirska agencija (ESA) se pridružila projektu 1988. godine, doprinoseći izgradnji ključnih segmenata stanice, kao što je laboratorija Columbus.
U proteklih 25 godina, MSS je postala najveći objekat koji je čovečanstvo ikada postavilo u orbitu, s obimom od 1.005 kubnih metara i težinom od skoro 420.000 kilograma. Stanica je bila svedok i emotivnih trenutaka, poput venčanja ruskog astronauta Jurija Maljenčenka tokom boravka u orbiti, ili trenutaka tuge kada su astronauti saznali za smrt svojih bližnjih.
Prvi svemirski turista, milijarder Denis Tito, posetio je MSS 2001. godine, iako je na tu misiju bila opozicija NASA-e. Rusi su nastavili da lete s privatnim klijentima, uključujući filmsku ekipu koja je snimala na stanici 2021. godine. MSS je i dalje aktivna i u junu 2025. godine očekuje prve astronauta iz Indije, Poljske i Mađarske.
Stanica je takođe bila mesto za inovacije, sa razvojem sistema održavanja života koji će biti ključni za buduće komercijalne letove. Astronauti su experimentisali sa uzgojem više od 50 vrsta biljaka u svemiru, istražujući načine za proizvodnju hrane bez stalne isporuke iz Zemlje. Takođe, napravljeni su i prvi 3D odštampani alati direktno u orbiti.
Međutim, životni vek MSS-a se polako bliži kraju. NASA, Roscosmos i partneri planiraju da je bezbedno obore na Zemlju do 2030. godine. SAD će MSS zameniti komercijalnim platformama koje će služiti kao nova baza za misije na Mesec i Mars. Kako bi se obezbedila sigurna kontrola, planiraju se operacije za kontrolisano spuštanje MSS-a u nenaseljeni deo Tihog okeana.
Evropska svemirska agencija najavila je nastavak aktivnosti u niskoj orbiti kroz program Terrae Novae, koji će slati robote kao prethodnice ljudskim misijama na Mesec i Mars. Takođe, ESA planira sklapati nove komercijalne ugovore kako bi evropskim naučnicima omogućila nastavak istraživanja u svemiru.
Završavajući jednu eru, MSS ostavlja značajan trag u istoriji svemirskih putovanja i istraživanja, sa bezbroj naučnih dostignuća i emotivnih trenutaka tokom svog postojanja. U narednim godinama, dok se priprema za svoju završnu misiju, nasleđe koje ostavlja će nastaviti da inspiriše nove generacije astronautom i istraživačima širom sveta.
